ارتفاع ماه در آن هنگام بنابر عرض جرجان كه خود رصد كرده بود ، اگر در اين جزء تقويم شده باشد ، ؟ 4 ؟ 80 باشد . از اينجا استدلال كرد كه ماه از نصف النّهار جرجان گذشته است ، و سپس به استقراء جزئى را كه اگر ماه در آن جزء مىبود ارتفاعش در اين عرض همانند آنچه به‌دست آورده بود مىشد ، پيدا كرد . و اين كار ممكن نيست مگر آنكه بر هشت جزء [ درجه ] يك جزء و ثلث جزء افزوده شود كه در اين صورت اختلاف طول ميان بغداد و جرجان ؟ 20 ؟ 9 خواهد بود . سپس گفته است كه صحّت اين اندازه را با آزمودن وضع ماه نسبت به بغداد در آن هنگام و نيز با رصد كردن ارتفاع ماه هنگام مماس شدن با ستارهء منكب الفرس و ستارگان ثابت ديگر امتحان كرده است . و اين راهى خيالى است كه درست است ، ولى عمل كردن آن دشوارى دارد ، چه مبتنى است بر استفادهء از زيجى كه موضع ماه و احوال آن از روى آن حساب مىشود ، و استفاده كردن از زيج براى يافتن طول جرجان راه نزديكتر است . و آنچه وابستهء به ماه است ، به سبب تندى حركت آن و اختلاف منظرى كه از آن نتيجه مىشود ، به دقّت به‌دست نمىآيد و آنچه مطلوب است از آن حاصل نمىشود . تعيين وقتى كه ماه در شهرى با طول و عرض دانسته به ميانهء آسمان مىرسد ، كارى است كه مدّت زيادى طول مىكشد و خسته كننده است ، تا چه رسد به اينكه از روى آن بخواهند طول نادانسته‌اى را پيدا كنند . و به هرصورت ، اين يكى از راههاى كوشيدن براى يافتن مجهولات است از طريقى كه در هنگام عمل آسان يا شدنى باشد ، ولى بايد گفت كه ابو على ، با همهء هوشمندى و زيركى ، در آنچه به تقليد [ و استفادهء از زيج ] نيازمند است و بويژه از جهت فرمانى كه از خواهندهء كار [ يعنى زرّين گيس ] يافته بود ، مورد اعتماد نيست . و امّا صاحب زيج ، ممكن است مدّعى شود كه چون زيج را تصحيح كرده است آن زيج درست است ؛ اين زيج پيش وى جايگزين رصد است ، و به‌همين جهت دستور مىدهد كه كسوفى را در شهرى كه [ يافتن طول آن ] مورد نظر است رصد كنند ، و در